Aquascaping - Het aquarium van de wetenschapper

Nature staand.jpg

door Jonno van Vulpen
(masterstudent Bio-inspired innovation Universiteit Utrecht)

Een oer-Hollands beeld: de goudvis in de vissenkom. Dit welbekende, maar onder de oppervlakte gruwelijke kunstwerk zal je in Duitsland niet snel tegenkomen. Daar is de vissenkom zoals wij die kennen verboden. Een minimuminhoud van 200 liter water is daar bij wet verplicht gesteld. Dit komt doordat een vissenkom verschillende eigenschappen heeft die een vis het leven zuur kan maken.

Allereerst zorgt de vorm van de kom ervoor dat elke keer als de vis beweegt, het lijkt alsof de hele wereld een kilometer verder beweegt door het vergrootglaseffect. Naast deze duizelingwekkende beelden die de vis te zien krijgt, is er ook het zuurstoftekort dat ontstaat doordat de oppervlakte van het water veel te klein is ten opzichte van het volume, waardoor ze net niet tot langzaam stikken. Daarnaast zijn er nog talloze andere factoren die zorgen dat goudvissen vaak niet zo oud worden in een kom (2 tot 3 jaar) als dat ze in de natuur kunnen worden (20 tot soms 30 jaar).

Moeten we dan massaal de vissenkommen uit het raam gooien? Wat mij betreft mag die kom gebruikt worden voor volle bloemboeketten en mag de goudvis in een vijver zwemmen met genoeg ruimte. Gooi een goudvis vooral niét in de lokale sloot waar één goudvis de inheemse natuur al ernstig kan verstoren. Ik heb een veel beter idee: koop een mooi rechthoekig aquarium en pak je miniatuurheggenschaar en scheikundeset uit de kast. En dompel je onder in de wereld van aquascaping: een hobby waar wetenschap en kunst samenkomen!

Onderwaterlandschap

De simpele vissenkom vol woekerende waterpest is al door velen ingeruild voor aquaria met prachtige onderwaterlandschappen die lijken op gebergten, een stuk regenwoud of een knallende kleurencompositie waar Jackson Pollock nog wat van had kunnen leren. Zo’n ontworpen onderwaterlandschap wordt (vrij letterlijk vertaald) een aquascape genoemd. Door het gebruik van hout, stenen en planten wordt een esthetisch aantrekkelijk ontwerp gemaakt. Vaak worden bij het ontwerpen van een aquascape technieken uit de fotografie gebruikt om de ogen van een toeschouwer naar bepaalde punten te leiden of om een illusie van diepte in het aquarium te creëren. Maar zoals eerder gezegd is enkel het gespecialiseerd zijn in fotografie, ontwerp en tuinieren niet genoeg om een gezond aquarium te onderhouden. Als je een stukje natuur probeert na te maken in een kleine, afgesloten glazen bak, zal je tegen flink wat problemen aanlopen als je geen kennis van biologie hebt.

 Een aquarium in de ‘Iwagumi style’. De term Iwagumi komt van het Japanse ‘rotsformatie’. Deze stijl is ontwikkeld door de beroemde aquariaan Takashi Amano, geïnspireerd door Japanse cultuur, spiritualiteit en liefde voor schoonheid en eenvoud.

Een aquarium in de ‘Iwagumi style’. De term Iwagumi komt van het Japanse ‘rotsformatie’. Deze stijl is ontwikkeld door de beroemde aquariaan Takashi Amano, geïnspireerd door Japanse cultuur, spiritualiteit en liefde voor schoonheid en eenvoud.

Complexe ecosystemen

Aquaria zijn kleine ecosystemen met behoefte aan voedingsstoffen en omgevingsfactoren die in de vrije natuur vaak aanwezig zijn door gigantische kringlopen. Deze kringlopen zijn lastig te imiteren wanneer je maar 60 liter aan water hebt in een klein aquarium. Wat veel mensen niet weten, is dat het filter in je aquarium het middelpunt van een van de belangrijkste kringlopen is. Vaak sterven vissen na een grote schoonmaak, omdat mensen de filterspons volledig schoon wassen of soms zelfs uitkoken, waarmee de bacteriepopulatie in het filter uitgeroeid wordt.

Waarom zijn deze bacteriën zo belangrijk voor het aquarium? Organische stoffen zoals plantenresten worden in het water afgebroken door bacteriën waarbij ammoniak vrijkomt, ook wordt ammoniak door vissen via de kieuwen uitgescheiden. Ammoniak is giftig voor vissen, maar is in water opgeloste vorm (ammonium) minder schadelijk, maar nog steeds niet gewenst. Bacteriën uit onder andere het geslacht Nitrosomonas kunnen ammonia oxideren tot nitriet (NO2), en bacteriën uit het geslacht Nitrobacter oxideren nitriet weer tot nitraat (NO3). Nitraat wordt door planten in het water weer gebruikt als voedingsstof, waardoor de kringloop weer rond is.

Wanneer het filtermateriaal volledig ontdaan wordt van deze bacteriën ontstaat er een ophoping van ammonium, waarna de snelgroeiende bacteriën uit het geslacht Nitrosomonas dit omzetten in nitriet. En nitriet, dat wil je niet, aangezien dit al in lage concentraties enorm giftig is voor je vissen. Kennis van de stikstofkringloop en een gezond (en ‘vies’) filter is dus belangrijk om je vissen én planten blij te houden.

 Een aquarium in ‘Dutch style’. Deze stijl maakt gebruik van groepen planten met een bepaalde kleur of bladstructuur die – wanneer juist gepositioneerd – een mooi contrast opleveren. De planten worden in ‘straatjes’ van laag (vooraan) naar hoog (achteraan) geplaatst.

Een aquarium in ‘Dutch style’. Deze stijl maakt gebruik van groepen planten met een bepaalde kleur of bladstructuur die – wanneer juist gepositioneerd – een mooi contrast opleveren. De planten worden in ‘straatjes’ van laag (vooraan) naar hoog (achteraan) geplaatst.

Koolstofdioxide

Hoe kunnen we de biologie nog meer inzetten om een aquarium om te toveren tot een prachtig miniatuurlandschap? Door koolstofdioxide toe te voegen aan het water! Koop niet meteen 60 flessen Spa Rood om je aquarium mee te vullen, want het toevoegen van koolstofdioxide aan je aquarium is een delicate bezigheid. Maar waarom zouden we überhaupt koolstofdioxide toevoegen? Veel planten die in aquaria gebruikt worden zijn eigenlijk geen ‘echte’ waterplanten, maar oeverplanten die in hun natuurlijke habitat vaak een periode van overstroming meemaken. Deze planten zijn dus goed aangepast om te kunnen overleven onder water, maar niet om permanent onder water te kunnen staan. Door extra koolstofdioxide aan het water toe te voegen kunnen deze ‘oeverplanten’ toch voldoende van dit gas opnemen in hun bladeren voor de fotosynthese. De truc is om de juiste hoeveelheid koolstofdioxide in het water op te lossen, zodat het water niet te zuur wordt, of je vissen letterlijk stikken bij een teveel aan koolstofdioxide en een tekort aan zuurstof.

Nu de technieken om waterwaardes te meten steeds moderner, accurater en goedkoper worden, wordt het houden van een aquarium bijna een wetenschappelijk experiment waarbij constant gezocht wordt naar het beste evenwicht in het kleine ecosysteem dat we als mens gecreëerd hebben.

Meer weten? En zelf een keer je kansen wagen?

In 2019 zal Jonno van Vulpen bij How are you growing? zowel een lezing geven over ‘Aquascaping’ als een workshopreeks begeleiden. We zijn nog druk bezig deze activiteiten vorm te geven en kunnen daarom nog geen exacte data melden. Schrijf je daarom in voor de nieuwsbrief om op de hoogte te blijven. Zodra er meer bekend is, weet jij het als eerste.

 Een aquarium in de ‘Nature style’. Deze stijl probeert de natuur in miniatuur na te bootsen. Zowel landschappen met bergen en bomen als stukken jungle worden onder deze stijl verstaan.

Een aquarium in de ‘Nature style’. Deze stijl probeert de natuur in miniatuur na te bootsen. Zowel landschappen met bergen en bomen als stukken jungle worden onder deze stijl verstaan.